وب نامرئي

چكيده
افزايش روز افزون منابع اطلاعاتي در اينترنت و مشكلات فني و غيرفني موتورهاي كاوش باعث شده حجم زيادي از اين اطلاعات از ديد كاربران پنهان بماند و به عنوان وب نامرئي مورد بحث بسياري از متخصصان اطلاع‌رساني قرار گيرد. امروزه گرايش بسياري از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني و محققان به ديجيتالي‌كردن منابع و قراردادن آن‌ها در محيط اينترنت مي‌باشد. بعلاوه،  بسياري از اين منابع تك‌نسخه هستند و چنانچه دسترسي مطلوب به منابع ذخيره‌شده در اينترنت ممكن نباشد بسياري از ميراث‌هاي علمي، پژوهشي، فكري و فرهنگي بشر به هيچ وجه مورد استفاده حال و آينده قرار نخواهد گرفت. در اين ميان كتابداران و اطلاع‌رسانان نيز با افزايش آگاهي كاربران از وجود وب نامرئي و شيوه‌هاي دستيابي و اطلاع‌يابي كاربران در باب اين اطلاعات، ‌مي‌توانند نقش مهمي را در كاستن سطح اطلاعات نامرئي بر عهده بگيرند .
 دراين مقاله تلاش شده است مفهوم وب پنهان چه از ديد فني و چه از ديد كاربرمدار باز شود و در پايان نيز نقش كتابداران و اطلاع‌رسانان و راه‌هاي دستيابي به اين اطلاعات بيان شوند.

كليدواژه‌ها: وب نامرئي/ وب پنهان/  وب تاريك/  وب عميق/ موتورهاي كاوش

مقدمه
افزايش روز افزون منابع اطلاعاتي و نياز شديد افراد در دسترسي به اين اطلاعات در سراسر دنيا از يك سو و در دنياي شگفت‌انگيز ارتباطات رايانه‌اي از سوي ديگر، موجب پيدايش شبكه جهاني اينترنت در اواخر دهه 1960 گرديد (اردلان، 1382)؛ ولي تا سال 1990 هيچگونه ابزاري براي كاوش اطلاعات موجود در آن وجود نداشت. در سال 1990 شبكة‌ جهاني وب در «آزمايشگاه فيزيك ذره‌اي اروپا[1]» واقع در سوئيس توسط «تيم برنرزلي» ابداع شد. پس از ابداع شبكه جهاني وب، ابزارها و موتورهاي كاوش نيز پا به عرصه ظهور نهادند. در سال 1990 اولين ابزار كاوش توسط «آلان امتيج» در دانشگاه «مك گيل» با عنوان «آركي» ابداع شد (اردلان، 1382). «آركي» از طريق نمايه‌سازي فايل‌هاي موجود در سايت‌هاي اف‌تي‌پي (پروتكل انتقال فايل)، امكان جستجو و بازيابي فايل‌ها در محيط اينترنت را فراهم ساخت. براي سهولت جستجو و دسترسي به اطلاعات در اينترنت، امكاناتي به نام موتورهاي كاوش در اينترنت ابداع شدند. اما با وجود پيشرفت‌ها و تحولات در حوزة‌ ذخيرة‌ اطلاعات در اينترنت كه يكي از امتيازات بارز اين پديدة‌ جديد مي‌باشد، بايد يادآور شد كه ذخيرة‌ اطلاعات به تنهايي كافي نيست. قطعاً اطلاعات توليدشده زماني ارزش واقعي مي‌يابد كه مورد استفاده قرار گيرد. مشكلات موجود در زمينة‌ جستجو و بازيابي اطلاعات در اينترنت باعث شده كه حجم زيادي از اطلاعات ذخيره‌شده در آن، قابل دسترس نباشد(Sherman and price, 1999) . به موازات گسترش ابزارهاي كاوش، پژوهش دربارة‌ جنبه‌هاي مختلف اين موتور نيز شروع شد. بيشترين مباحث مطرح شده، موضوع دامنة‌ كاوش و ميزان سودمندي و كارآيي موتورهاي كاوش بوده، كه در اين خصوص بحث‌هاي زيادي نيز صورت گرفته. اما از موضوعاتي كه كمتر مورد توجه قرار گرفته موضوع وب نامرئي مي‌باشد. از آنجا كه بين وب نامرئي و موتورهاي كاوش در اينترنت ارتباط تنگاتنگي وجود دارد، لازم است نخست اشارة‌ مختصري به سازوكار موتورهاي كاوش كنيم.

سازوكار موتورهاي كاوش
موتورهاي كاوش،‌ نرم‌افزارهاي كاربردي هستند كه براي جستجوي منابع اطلاعاتي در اينترنت و اينترانت‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرند. (ابراهيمي، 1380) اين نرم‌افزارهاي كاربردي، تحت شبكه و در محيط وب قابل دسترس هستند و بر اساس كليدواژه‌ها و عبارات مورد نظر،‌ جستجو را بر روي يك پايگاه اطلاعاتي انجام مي‌دهند و نتيجه را همراه با پيوندهايي به اصل موضوع ارائه مي‌كنند. اين موتورهاي جستجو با هدف سهولت دسترسي به اطلاعات ابداع گرديدند و به عنوان پايگاه اطلاعاتي، از ساختار محتوايي نويني نسبت به پايگاه‌هاي اطلاعاتي سنتي برخوردارند. اين در حالي‌ است كه تحقيقات دانشگاهي بسياري در زمينه ابزارهاي كاوش در اينترنت صورت گرفته يا در حال انجام است(كوشا، 1382). اگرچه ابزارهاي كاوش حجم بسيار بالايي از اطلاعات (صفحات وب) را در پايگاه‌هاي خود نمايه و با سرعت بالايي بازيابي مي‌كنند، اما اين پرسش مطرح مي‌شود كه آيا همه اطلاعات موجود در وب توسط اين ابزارها قابل بازيابي است؟ تقريباً همه ابزارهاي كاوش خود را بهترين،‌ كارآمدترين و قدرتمندترين وسيله براي جستجو و بازيابي اطلاعات در محيط وب معرفي مي‌كنند، اما تحقيقات نشان مي‌دهند كه بهترين موتورهاي جستجو فقط 16% از اطلاعات موجود بر روي وب را به كاربران عرضه مي‌كنند (منصوريان، 1382). دلايل متعددي در اين زمينه وجود دارند كه بخشي از اين مشكلات و دشواري‌ها به حجم عظيم و روز افزون اطلاعات موجود در اينترنت مربوط مي‌شود. بخش ديگر به ميزان مهارت‌هاي اطلاع‌يابي كاربران و تجربه آنان در كاوش برمي‌گردد و بخش ديگر نيز به دليل وجود وب نامرئي يا وب پنهان مي‌باشد كه موتورهاي كاوش، به دلايلي كه در اين مقاله شرح خواهم داد قادر به انجام عمل بازيابي در آن نيستند.

بخش‌هاي مختلف موتورهاي كاوش
1. عنكبوت [2]
عنكبوت با وارسي و پويش صفحه‌‌هاي وب، پيوند[3]هاي موجود در هر صفحه به ديگر صفحات مربوط به آن صفحه‌ را دنبال مي‌كند . اين روبات‌ها معمولاً هرچند وقت يك‌بار در اينترنت به جستجوي صفحات وب و ارتباط آن‌ها با صفحات ديگر مي‌پردازند و در پايان، آنچه را پيدا كرده‌اند به نمايه مي‌افزايند. گستردگي و عمق دسترسي به اطلاعات در هر موتور جستجو، بيش از هر چيز به ويژگي‌هاي نرم‌افزار خزنده آن بستگي دارد.
2. نمايه[4]
يك پايگاه اطلاعاتي است كه اطلاعات  نمايه‌سازي‌شده و‌ مرتبط با صفحات يا سايت‌هاي وب در آنجا نگهداري مي‌شود و قابل بازيابي است. ساختار نمايه، ‌اندازه و حجم آن در موتورهاي جستجو متفاوت است؛ به همين دليل جستجو با كليدواژه‌هاي يكسان در موتورهاي گوناگون، نتايج نسبتاً متفاوتي را در پي خواهد داشت‌.
3. نرم افزار جستجو در نمايه [5]
برنامه‌اي است كه در بين ميليون‌ها صفحه نمايه‌شده موجود در يك موتور جستجو، مطابق با پرسش جستجوگر و استراتژي‌هاي جستجو عمل مي‌كند و اطلاعاتي را كه با موضوع مرتبط باشد بازيابي مي‌كند و نمايش مي‌دهد.

وب نامرئي [6]
با بررسي فرهنگ‌ها و دائرة‌المعارف‌ها هيچگونه تعريفي براي اين اصطلاح يافت نشد(sherman and price, 1999). مرور نوشتارها حاكي از آن است كه به احتمال قريب به يقين عبارت «وب نامرئي» نخستين بار درسال 1994 توسط «ژيل السورث»[7] ابداع شده است. البته معدودي از منابع نيز شخص ديگري به نام «متيوكل[8]» را به عنوان مبدع اين اصطلاح معرفي مي‌كنند (منصوريان، 1382).
وب نامرئي به بخشي از فضاي شبكه وب اطلاق مي‌شود كه توسط روبات‌هاي موتورهاي كاوش قابل دسترسي و شناسايي نيست و به همين دليل در پايگاه اطلاعاتي آن‌ها وارد نمي‌شود، مثل صفحاتي كه براي دسترسي به آن‌ها نياز به گذرواژه[9] مي‌باشد، يا فايل‌هاي ديداري و شنيداري و تصاوير.
«شرمن» و «پرايس» به طور خلاصه وب نامرئي را اين چنين تعريف نمودند:
«وب پنهان آن بخش از فضاي شبكه جهانگستر وب مي‌باشد كه عمدتاً شامل منابع اطلاعاتي غيرمتني و پويايي است كه به هر دليل، به طور موقت يا دائم خارج از حوزه جستجو و بازيابي موتورهاي كاوش قرار دارند و بازيابي اطلاعات موجود در آن از طريق استفاده مستقيم از اين موتورها ميسر نمي‌باشد. امكان بازيابي منابع پنهان در وب نامرئي، يا براي موتورهاي كاوش از نظر فني ميسر نيست، يا محدوديت‌هاي مالي مانع از نمايه‌سازي اين منابع شده است.»‌
در خصوص وب نامرئي كلماتي نظير وب پنهان[10]،‌ وب عميق[11]، وب تاريك[12]، بطور مترادف در متون مختلف به كار برده شده‌اند. اما اين‌ها در حقيقت معادل يكديگر نيستند و هر يك به جنبه‌اي از نامرئي بودن اشاره مي‌كنند.
بخش‌هاي مختلف وب نامرئي
1. وب مات يا تاريك
بخشي از فضاي وب نامرئي به وب مات موسوم گرديده كه مي‌توانسته مورد استفاده كاربران قرار گيرد، اما به دلايل زير اين اطلاعات در خارج از دسترس كاربران قرار گرفته و موتورهاي كاوش نمي‌توانند آن‌ها را بازيابي كنند:
1.  از آنجا كه اولاً محيط وب دائماً در تغيير است و هر روز منابع و اطلاعات جديد به آن‌ افزوده مي‌گردد و ثانياً صفحاتي در وب وجود دارند كه هيچ پيوندي بين آن‌ها با منابع ديگر برقرار نشده، خزنده‌هاي موتورهاي جستجو قادر به يافتن اين صفحات و همگام نمودن خود با اين حجم عظيم اطلاعات نيستند.
2.  به دليل محدوديت توانايي، نرم‌افزارهاي خزنده‌ فرصت كافي براي روزآمدسازي صفحات جديد وب را ندارند. موتورهاي كاوش نيز امكان روزآمدسازي حجم عظيمي از اطلاعات و منابع جديد را ندارند و به همين دليل بسياري از اين اطلاعات از حوزه موتورهاي كاوش دور مي‌مانند .
3.  محدوديت توان مالي بسياري از موتورهاي كاوش سبب گرديده كه موتورهاي كاوش نتوانند تمام صفحات وب سايت‌ها را نمايه‌سازي كنند، چرا كه براي آن‌ها هزينه‌هاي زيادي دارد و بنابراين موتورهاي كاوش بنا بر سياست‌هاي خودشان، تنها بخشي از وب سايت‌ها يا لايه‌هاي بيروني آن‌ها را نمايه‌سازي مي‌كنند. بنابراين هميشه بخش عظيم لايه‌هاي دروني وب سايت‌ها پنهان مي‌مانند.
2. وب عميق
بخش ديگري از وب نامرئي، به مجموعه‌اي از اطلاعات الكترونيكي پيوسته اطلاق مي‌شود كه بسياري از پايگاه‌هاي اطلاع‌رساني، آن‌ها را از طريق شبكه جهانگستر وب در دسترس عموم قرار داده‌اند. برخي اين اطلاعات را به رايگان، و برخي ديگر را با دريافت هزينه در دسترس عموم قرار مي‌دهند. مندرجات اين پايگاه‌ها معمولاً خارج از حوزه جستجوي موتورهاي كاوش قرار دارند هريك از اين پايگاه‌ها صفحه جستجوي مبتني بر وب دارند. كه امكان جستجو در آن‌ها براي كاربران را فراهم مي‌كند، اما خزنده‌هاي موتورهاي جستجو توان ورود به آن‌ها را ندارند و در نتيجه حجم انبوهي از اطلاعات، نمايه نشده باقي مي‌ماند. به عنوان نمونه اگر يك متخصص موضوعي (مثلاً يك دانشجوي رشته پزشكي) بخواهد خود را به موتورهاي كاوش معمولي محدود كند و نتواند به پايگاه‌هاي اطلاعاتي تخصصي مراجعه نمايد يا از وجود آن‌ها آگاه نباشد، از دسترسي به حجم انبوهي از اطلاعات محروم خواهد ماند. بنابراين كاربر بايد در اين موارد از طريق موتورهاي جستجو، پايگاه‌هاي مرتبط با موضوع خود را شناسايي كند و سپس، جداگانه به جستجو در آن‌ها بپردازد تا از دسترسي به وب عميق باز نماند.
3. وب خصوصي[13] و وب ملكي[14]
بخشي ديگر از وب نامرئي وجود دارد كه چون اطلاعات موجود در آن جزو دارايي‌هاي شخصي يا خصوصي سازمان‌ها يا افراد مي‌باشد، از حوزه دسترسي موتورهاي جستجو پنهان است. مثلاً در برخي از سازمان‌ها و مؤسسات خصوصي يا دولتي، به دلايل امنيتي از اطلاعات مربوط به مسائل كاري و سازماني و پرسنلي خود حفاظت مي‌كنند اجازه دسترسي به آن‌ها را به ديگران نمي‌دهند و فقط كساني كه داراي اسم كاربر و گذرواژه هستند مي‌توانند از آن‌ها استفاده كنند؛ اين بخش، وب خصوصي محسوب مي‌گردد (منصوريان، 1382).
بخش ديگر، منابع اطلاعاتي از قبيل نشريات الكترونيكي مبتني بر وب مي‌باشند كه دسترسي به آن‌ها از طريق پرداخت حق اشتراك و خريد محصولات اطلاعاتي شركت‌هاي مختلف صورت مي‌گيرد و «وب ملكي» ناميده مي‌شود.
4. اينترنت واقعاً پنهان[15]
بخش ديگري از وب پنهان وجود دارد كه بنا به مسائل فني و ناكارآمدي ابزارهاي جستجو، از دسترسي كاربران دورمانده است. بسياري از موتورهاي جستجو قادر به بازيابي اطلاعات متني اچ‌تي‌ام‌ال هستند، ولي توانايي بازيابي فايل‌هاي پي‌دي‌اف را ندارند، يا به دليل كمبود منابع مالي و فني از جستجوي فايل‌هاي غيرمتني صرف‌نظر كرده‌اند. بنابراين منابع اطلاعاتي متنوعي نيز در وب وجود دارند كه تنها به دليل محدوديت‌هاي فناورانه يا مالي موتورهاي جست وجو، از حوزه كاوش آن‌ها و در نتيجه از دسترس كاربران دور مانده‌اند‌ (منصوريان، 1382).

منابع موجود در وب نامرئي
با توجه به آنچه كه گفته شد، بخش بزرگي از وب وجود دارد كه عنكبوت‌هاي موتورهاي جستجو آن‌ها را نمايه نمي‌كنند يا نمي‌توانند نمايه كنند و عبارت‌اند از سايت‌هاي داراي رمز عبور،‌ اسناد موجود در پشت سامانه‌هاي حفاظتي[16]،‌ فايل‌هاي پي‌دي‌اف از متون آرشيو شده، و ابزارهاي تعاملي نظير ماشين حساب‌ها و برخي واژه‌نامه‌ها و همچنين محتويات بعضي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي،‌ منابع محافظت شده از طريق اسم كاربر و گذرواژه، ‌منابع و صفحات وب بدون پيوند،‌ و صفحات افزون بر حداكثر تعداد صفحات قابل مرور در نتايج بازيابي.

اهميت وب نامرئي
به دو دليل مي‌توان گفت كه وب نامرئي اهميت دارد. نخست از نظر كمّي، بايد گفت كه حجم اطلاعات موجود در اين بخش خيلي بيشتر از سطح آشكار است[17]. موارد زير، اهميت وب نامرئي را از نظر كمّي نشان مي‌دهند (Devine and Egger-sider 2001):
1.  بهترين موتورهاي كاوش فقط قادر هستند كه حدود 16 درصد از اطلاعات موجود در وب را بازيابي كنند و بنابراين 84 درصد آن‌ها جزو وب نامرئي به حساب مي‌آيند.
2.   اندازه وب نامرئي تقريباً 500 برابر وب مرئي است: وب نامرئي 550 ميليون سند، و وب مرئي تقريباً 1 ميليون سند را دارا مي‌باشد.
دوم اينكه از نظر كيفي، اطلاعات بخش‌هاي مختلف اين مجموعه بويژه منابع اطلاعاتي موجود در وب عميق، معمولاً منابع ارزشمند و مفيد هستند و در بسياري از موارد پاسخگوي نياز كاربران مي‌باشند. تقريباً بيش از نيمي از وب نامرئي را پايگاه‌هاي اطلاعاتي موضوعي تشكيل مي‌دهند.

دلائل عدم بازيابي و نمايه‌سازي وب نامرئي توسط موتورهاي كاوش
1. دلايل فني: بسياري از موتورهاي كاوش به دليل محدوديت‌هاي نرم‌افزاري توانايي روزآمدسازي اطلاعات جديد وب را ندارند. بايد يادآور شد كه هنوز هيچ موتور كاوشي ادعا نكرده است كه قادر به گسترش حوزه كاوش خود به تمام محيط وب مي‌باشد و هميشه اين موتورها يك گام از سرعت روزافزون اطلاعات عقب‌تر هستند.
2. دلايل بودجه‌اي: همانطور كه قبلاً اشاره شد فرآيند نمايه‌سازي تمام صفحات وب، هزينه‌بر خواهد بود و موتورهاي كاوش نيز بنا به محدوديت بودجه ناگزيرند فقط بخشي از وب سايت‌ها را نمايه‌سازي كنند.
3. دلايل اجتماعي و حقوقي: از آنجا كه اطلاعات موجود در وب در دسترس عموم قرار مي‌گيرد، بسياري از افراد و سازمان‌ها به دليل صرف بودجه‌هاي كلان در راه‌اندازي سايت‌ها و پايگاه‌هاي اطلاعاتي خود، حاضر نيستند اين اطلاعات را به صورت رايگان در اختيار همه بگذارند. البتّه اين از لحاظ اجتماعي و حقوقي حق مسلّم آن‌ها است.

شيوه‌هاي اطلاع‌يابي در وب نامرئي
در حال حاضر ابزارهايي به وجود آمده‌اند كه منابع وب نامرئي را شناسايي، و كاربران را به سايت‌هاي مناسب راهنمايي مي‌كنند. اين رويكرد توسط بزرگراه‌هاي اطلاعاتي و كتابخانه‌هاي مجازي پذيرفته شده است؛ بطوري كه فقط توصيفي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي و مجلات نامرئي را ارائه مي‌كنند؛ مثل سايت Invisibleweb كه فهرستي از منابع نامرئي را، و سايت Completeplaset كه فهرستي از تقريباً 40000 پايگاه اطلاعاتي وب نامرئي را ارائه مي‌دهند. برخي ديگر از ابزارهاي اطلاع‌يابي نيز كه تاكنون معرفي شده‌اند و ما مي‌توانيم با استفاده از آن‌ها به اين اطلاعات دسترسي پيدا كنيم به شرح زير است:

دروازه هاي اطلاعاتي[18]:
دروازه‌هاي اطلاعاتي مجموعه‌اي از پايگاه‌ها و سايت‌ها هستند كه به وسيله متخصصان اطلاعاتي و معمولاً كتابداران گردآوري، ‌بررسي و براساس موضوع مرتب شده‌اند و معمولاً به كاربران نيز توصيه مي‌شوند. نمونه‌اي از اين دروازه‌ها عبارت‌اند از:

Academic Information
Digital Librarian
Gaary price direct search
Infomine
Internet public Library

 ورتال‌ها يا پايگاه‌هاي اطلاعاتي خاص موضوعي
مجموعه‌اي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي خاص موضوعي هستند كه به يك موضوع خاص اختصاص دارند و به وسيله دانشمندان، ‌محققان، متخصصان، مؤسسات دولتي، ‌شركت‌هاي بازرگاني و كارشناسان موضوعي، افراد بسيار علاقه‌مند يا داراي دانش حرفه‌اي و اطلاعات وسيع در حوزه خاص ايجاد مي‌شوند (Oxford uni. Libraries 2000). از ورتال‌ها در هنگام جستجو براي موضوعات خاص مانند پيوندهاي خبري، ‌فايل‌هاي چندرسانه‌اي، آرشيوها،‌ فهرست‌هاي پستي اشخاص،‌ شغل‌ياب‌ها و هزاران پايگاه اطلاعاتي كه به موضوعات خاص اختصاص دارند استفاده مي‌شود. از مزيت‌هاي عمده استفاده از دروازه‌هاي اطلاعاتي اين است كه براي ايجاد آن‌ها افرادي با دانش موضوعي خاص، در اينترنت جستجو كرده‌اند و به پالايش اطلاعات مفيد از غيرمفيد پرداخته‌اند.
ويژگي پايگاه‌هاي اطلاعاتي:
1.  جستجوپذير و مرورپذير، حاوي توصيف منابع اينترنتي در يك زمينه موضوعي خاص؛
2.  مشتمل بر معيارهاي شفاف و تعريف شده براي ارزيابي كيفيت منابع اطلاعاتي، به جاي انتخاب بدون ارزيابي؛
3.  دخالت كتابداران و متخصصان موضوعي در ايجاد آن؛
4.  توليد دستي ركوردهاي آن، براي توصيف بامعنا و اطلاع‌بخش از منابع اطلاعاتي؛
5.  فهرستنويسي و رده‌بندي منابع اطلاعاتي با استفاده از شيوه‌هاي سنتي كتابخانه‌اي به منظور بازيابي موثر.

ابرموتورهاي كاوش:
گسترش‌‌پذيري حوزه‌هاي جستجو نيز يكي از شيوه‌هاي دسترسي به وب نامرئي شمرده مي‌شود كه نمونه آن، استفاده از ابرموتورهاي كاوش است. اين ابرموتورها خود، موتورهاي جستجوي واقعي نيستند. بلكه به كاربران اين امكان را مي‌دهند كه كليدواژه‌هاي خود را همزمان توسط چند موتور، مورد كاوش قرار دهند و نتايج جستجوي همه آن‌ها را با هم ببينند.

 

عوامل هوشمند :
اين عوامل هوشمند از ابزارهاي بازيابي در اينترنت هستند كه براي اجراي كارهاي بخصوص به كارگرفته مي‌شوند. اين عوامل توانايي جستجو و مقايسه و انتخاب منابع اطلاعاتي بر اساس نياز مطرح‌شده توسط كاربر را دارند.
نقش كتابداران و اطلاع‌رسانان در اطلاع‌يابي از وب نامرئي
متأسفانه بسياري از كاربران از وجود وب نامرئي بي‌اطلاع‌اند و هنگامي كه موفق به يافتن اطلاعات مورد نظر توسط موتورهاي كاوش نمي‌گردند، از اينترنت قطع اميد مي‌كنند، در حالي كه انبوهي از اطلاعات در دل اين پديده نهفته است كه به دليل ناآگاهي كاربران، در زير لايه‌هاي عميق آن مدفون مي‌ماند. اينجا است كه كتابداران و اطلاع‌رسانان بايد دست كاربران را بگيرند و به آنان ياري برسانند. مهم‌ترين گام در اين زمينه آگاهي‌رساني در خصوص وجود وب نامرئي است، كه كتابداران و متخصصان اطلاع‌رساني مي‌توانند با آگاه ساختن كاربران از وجود وب نامرئي و آموزش راه‌هاي اطلاع‌يابي كاربران در آن، نقش مهمي را در دسترسي به وب نامرئي ايفا نمايند. بسياري از كاربران بر اين باورند كه براي دسترسي به اطلاعات مورد نيازشان صرفاً بايد از موتورهاي كاوش استفاده كنند و هر زمان كه نتوانند از اين طريق به اطلاعاتشان دسترسي يابند، گمان مي‌كنند كه اين اطلاعات در اينترنت موجود نيست. همانطور كه يك كاربر به كتابخانه مراجعه مي‌كند و كتابدار مرجع با زيركي و فراست، وي را به ديگر منابع هدايت مي‌كند، در اينجا نيز نقش كتابداران و اطلاع‌رسانان در راهنمايي كاربران اهميت مي‌يابد.

نتيجه‌گيري
افزايش روز افزون منابع اطلاعاتي در اينترنت و مشكلات فني و غيرفني موتورهاي كاوش باعث گرديده كه حجم زيادي از اين اطلاعات از ديد كاربران پنهان بماند و به عنوان وب نامرئي مورد بحث بسياري از متخصصان اطلاع‌رساني قرار گيرد. همانطوري كه مي‌دانيم امروزه گرايش بسياري از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني و محققان به سوي ديجيتالي كردن منابع و قراردادن آن‌ها در محيط اينترنت مي‌باشد. چنانچه دسترسي مطلوب به منابع ذخيره‌شده در اينترنت وجود نداشته باشد بسياري از ميراث‌هاي علمي،  پژوهشي،‌ فكري و فرهنگي بشر به هيچ وجه مورد استفاده حال و آينده قرار نخواهد گرفت. در اين ميان كتابداران و اطلاع‌رسانان نيز با آگاه‌كردن كاربران از وجود وب نامرئي و شيوه‌هاي دستيابي و اطلاع‌يابي كاربران از اين اطلاعات مي‌توانند نقش مهمي را در كاستن سطح نامرئي اطلاعات بر عهده بگيرند.
البته بايد يادآور شد كه به دليل پژوهش‌ها و پيشرفت‌هاي اخير در حوزه بازيابي اطلاعات چه در بعد فني و چه از نظر رويكرد كاربرمدار، آينده روشن‌تري در بازيابي اطلاعات در محيط وب پيش‌بيني مي‌شود (منصوريان، 1382). به طوركلي پيش‌بيني مي‌شود كه با پيشرفت ابزارهاي بازيابي اطلاعات در وب و بهبود سواد اطلاعاتي كاربران، به تدريج از سطح ناپيدايي اطلاعات در محيط وب كاسته شود.
 


عبدالرسول خسروي
دانشجوي كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني پزشكي دانشگاه علوم پزشكي ايران
 


 منابع
ابراهيمي، مهدي (1380). ‌اينترنت. تهران: نشر‌ كتابدار.
اردلان، ‌رضا (1382). “بازيابي اطلاعات از طريق اينترنت،‌” مجموعه مقالات ششمين همايش كتابداران سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، ‌يزد 18ـ16 بهمن 1380. ‌تهران: ‌سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، ‌معاونت امور پشتيباني (‌1381).
حاجي زين‌العابديني،‌ محسن (1381). بررسي مسائل فهرستنويسي منابع اينترنتي و ارائه دستنامه پيشنهادي براي كتابخانه‌هاي ايران،‌ پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري و اطلاع‌رساني پزشكي دانشگاه علوم پزشكي ايران.
كوشا،‌ كيوان (1381). ‌ابزارهاي كاوش در اينترنت: ‌اصول، مهارت‌ها و امكانات جستجو در وب، ‌تهران: نشر كتابدار.
كوشا،‌ كيوان (1382). «معيارهاي ارزيابي موتورهاي كاوش در اينترنت،‌ رويكردي متن پژوهي براي ارائه سياهه وارسي». ‌اطلاع‌شناسي ،‌ س اول (پاييز)، 106ـ78.
منصوريان، ‌يزدان (1382).‌ «اينترنت پنهان و منابع اطلاعاتي نهفته در اعماق نامرئي شبكه جهان‌گستر وب»،‌ كتابداري و اطلاع‌رساني آستان قدس رضوي، به زودي منتشر مي‌شود.
منصوريان، ‌يزدان (1382)، «‌نگاهي به جنبه‌هاي مختلف وب نامرئي، مرور پژوهش‌ها» ارائه شده در همايش وب سايت كتابخانه‌ها،‌تهران ،‌24 ديماه 1382.

Beyond google:the invisible web (2001). [online]<http://www.Lagcc.Cuny.Edu.library/invisibleweb/fastfact.Htm> .[Accessed 24/08/1382].
Botlok, D. (1999). “Exposing the invisible web “ .[online].<http://www.Llrx.Com/columns/exposing.htm>  [Accessed 24/08/1382].
Butlok, Diana (2000). “mining deeper into the invisibleweb”[online]<http://www.Llrx.Com/features/mining.htm> [Accessed24/0/1382]
Mansourian, yazdan (2003). invisible web gateway[online]http://ciquest.Shef.Ac.Uk/invisible/
Oxford uni.libraries “Electronic resource awareness” (2000). [online] <http://www.lib.ox.ac.uk/> [Accessed 12/09/1382].
Sherman , c. & Price. (1999). “ the invisible web “[online].http://www.invisibleweb.com/  [Accessed, 14/08/1382].
Smith, C. Braian (2001)“ getting to know the invisible web “[online]. http://libraryjournal.Reviewsnews/index.Asp?layout=articleprint&articleidca10623 [Accessed 24/08/1382]. 
 

پي‌نوشت‌ها

1. European Particle Laboratory
2. Spider. Crawler
3. Link
4. Index
5. Query processor
6. Invisible web
7. Jill Ellsworth
8. Matthew Koll
9. Password
10. Hidden web
11. Deep web
12. Opaque web
13. Proprietary
14. Private web
15. The truly invisible web
16. Firewalls
17. Visible
18. Gateways

پشتيباني